Εισαγωγή: Η Διαλεκτική της Βίας και η Πολιτική Οικονομία της Ισχύος

Η ιστορία του ελληνικού πολιτισμού, από την αρχαιότητα έως τη σύγχρονη εποχή, διατρέχεται από μια θεμελιώδη ένταση μεταξύ της θεσμικής τάξης και της βίαιης επιβολής. Η βία στην Ελλάδα δεν αποτελεί απλώς μια παθογένεια ή μια ιστορική παρέκκλιση· συνιστά έναν δομικό μηχανισμό μέσω του οποίου διαπραγματεύεται, κατανέμεται και αμφισβητείται η ισχύς. Είτε πρόκειται για την ορθολογική ωμότητα του Θουκυδίδη, τις τελετουργικές εκδικήσεις της Μάνης και της Κρήτης, είτε για τις ιδεολογικές συγκρούσεις του Εμφυλίου και τη σύγχρονη κοινωνική αναταραχή, η βία εμφανίζεται ως μια «γλώσσα» επικοινωνίας μεταξύ κράτους και πολιτών, ή μεταξύ ανταγωνιστικών κοινωνικών ομάδων.

Το Αρχέγονο Πρότυπο: Η Βία στη Μυθολογία

Πριν από την πολιτική ανάλυση, η βία κατοχυρώθηκε μυθολογικά ως θεμελιώδης κοσμική αρχή. Στη Θεογονία του Ησιόδου, η Βία δεν είναι μια αφηρημένη έννοια, αλλά θεϊκή οντότητα, κόρη του Πάλλαντα και της Στύγας. Εμφανίζεται αχώριστη από τον αδελφό της, το Κράτος (Ισχύς). Μαζί στέκονται πάντα δίπλα στον Δία, συμβολίζοντας ότι καμία κυριαρχία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς την επιβολή. Στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου, το Κράτος και η Βία είναι οι εκτελεστικοί βραχίονες που αλυσοδένουν τον Προμηθέα, υπενθυμίζοντας ότι η θεϊκή τάξη επιβάλλεται σωματικά και αμείλικτα σε όποιον αμφισβητεί την εξουσία. Η κοσμική αρμονία προκύπτει συχνά μόνο μετά από βίαιες συγκρούσεις, όπως η Τιτανομαχία, όπου η παλαιά τάξη ανατρέπεται βίαια για να εγκαθιδρυθεί η νέα.

Στην αρχαία ελληνική σκέψη, η ανθρώπινη αλαζονεία (Ύβρις) προκαλεί αναπόφευκτα τη βίαιη θεϊκή τιμωρία (Νέμεσις). Αυτό το σχήμα δεν είναι απλώς θεολογικό αλλά βαθιά πολιτικό: η υπέρβαση του μέτρου στην άσκηση της ισχύος αποσταθεροποιεί την κοινότητα και απαιτεί βίαιη αποκατάσταση.Για να κατανοήσουμε τη βία στην ελληνική σκέψη, πρέπει να εξετάσουμε τη δυναμική σχέση αιτίου και αιτιατού που διέπει τις ανθρώπινες πράξεις.

Βία (Ισχύς) εναντίον Πειθούς

Στην κλασική σκέψη, ο πολιτισμός συχνά οριζόταν από τον θρίαμβο της Πειθούς έναντι της Βίας. Ωστόσο, η Βία αναγνωριζόταν ως θεϊκή οντότητα. Στη μυθολογία, η Βία ήταν η προσωποποίηση της δύναμης και της ωμής ενέργειας. Αξιοσημείωτο είναι ότι στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου, η Βία είναι ένας από τους πράκτορες που αλυσοδένουν τον Τιτάνα Προμηθέα. Αυτό καταδεικνύει μια βασική ελληνική αλήθεια: η τάξη (Δίας) συχνά απαιτεί βία για να διατηρηθεί.

Ύβρις: Η Βία ως Παράβαση

Η Ύβρις δεν ήταν απλώς αλαζονεία, αλλά μια πράξη βίας. Στο αθηναϊκό δίκαιο, σήμαινε τη σκόπιμη χρήση βίας για την ταπείνωση ενός θύματος για την ευχαρίστηση του θύτη. Ήταν η «κακή» βία —υπερβολική, επαίσχυντη και αυθάδης— που παραβίαζε τα όρια που έθεταν οι θεοί και η κοινωνία.

Νέμεσις: Η Βία της Εξισορρόπησης

Η απάντηση στην Ύβρις ήταν η Νέμεσις. Ενώ η Ύβρις είναι η βία που διαταράσσει τη φυσική τάξη, η Νέμεσις είναι η βία που την αποκαθιστά. Δεν είναι απλή εκδίκηση (τίσις), αλλά θεϊκή οργή και νομοτέλεια.

Η Λειτουργία της: Η Νέμεσις διασφαλίζει ότι κανείς δεν μπορεί να υπερβεί τα ανθρώπινα όρια χωρίς συνέπειες. Όταν ένας ηγεμόνας ή μια πόλη ασκεί βία αλόγιστα, προκαλεί τον μηχανισμό της Νέμεσης, ο οποίος συχνά εκδηλώνεται μέσω της καταστροφής του δράστη.

Έννοια	Ορισμός	Κοινωνική Λειτουργία
Ύβρις (Hubris)	Αλαζονική υπέρβαση ορίων, βία κατά της φυσικής τάξης	Προειδοποίηση κατά της κατάχρησης εξουσίας
Νέμεσις (Nemesis)	Θεϊκή εκδίκηση, αποκατάσταση ισορροπίας	Μηχανισμός κοινωνικού ελέγχου και φόβου
Στάσις (Stasis)	Εμφύλια διαμάχη, εσωτερική σύγκρουση	Η κατάρρευση των ηθικών και πολιτικών δεσμών
Βεντέτα	Οικογενειακή εκδίκηση, νόμος του αίματος	Αποκατάσταση της τιμής ελλείψει κρατικής δικαιοσύνης

Η Αρχαία Κληρονομιά – Ο Ρεαλισμός της Ισχύος

Ο Θουκυδίδης και η Ανατομία της Πολιτικής Βίας

Κανείς δεν ανέλυσε τη σχέση βίας και ισχύος με μεγαλύτερη διαύγεια από τον Θουκυδίδη. Στην καταγραφή του Πελοποννησιακού Πολέμου, ο ιστορικός απογυμνώνει τον πόλεμο από κάθε ηρωικό μανδύα, παρουσιάζοντάς τον ως «βίαιο διδάσκαλο» (βίαιος διδάσκαλος) που εξομοιώνει τους χαρακτήρες των ανθρώπων με τις σκληρές συνθήκες που βιώνουν.

Ο Διάλογος των Μηλίων: Το Δόγμα της Ισχύος

Το κορυφαίο παράδειγμα αυτής της ανάλυσης είναι ο «Διάλογος των Μηλίων» (416 π.Χ.). Οι Αθηναίοι, ως ηγέτιδα δύναμη, απαιτούν την υποταγή της ουδέτερης Μήλου, απορρίπτοντας κάθε επιχείρημα περί δικαίου ή ηθικής. Η κυνική διατύπωση των Αθηναίων πρέσβεων ότι «οι ισχυροί προχωρούν όσο τους επιτρέπει η δύναμή τους, και οι αδύναμοι υποχωρούν όσο τους επιβάλλει η αδυναμία τους», αποτελεί την ιδρυτική πράξη του πολιτικού ρεαλισμού.

• Η Λογική της Αυτοκρατορίας: Η Αθήνα δεν ασκεί βία από κακία, αλλά από δομική αναγκαιότητα. Αν δείξει επιείκεια, θα εκληφθεί ως αδυναμία από τους υπόλοιπους υπηκόους της. Έτσι, η σφαγή των ανδρών της Μήλου και η υποδούλωση των γυναικόπαιδων δεν είναι απλώς μια πολεμική πράξη, αλλά μια πολιτική δήλωση ισχύος.
• Η Ψυχολογία της Μάζας: Ο Θουκυδίδης περιγράφει επίσης την ψυχολογία του όχλου και την κατάρρευση των κοινωνικών κανόνων κατά τη διάρκεια της στάσεως στην Κέρκυρα, όπου η κομματική πίστη υπερίσχυσε των συγγενικών δεσμών, οδηγώντας σε πρωτοφανείς ωμότητες:
• Η Διαστρέβλωση της Γλώσσας: Κατά τη διάρκεια της στάσης, οι λέξεις άλλαξαν σημασία για να δικαιολογήσουν τις πράξεις βίας. Η παράλογη τόλμη θεωρήθηκε «ανδρεία», ενώ η μετριοπάθεια «δειλία».
• Η Κατάρρευση των Δεσμών: Η κομματική αφοσίωση έγινε ισχυρότερη από τους δεσμούς αίματος. Πατέρες σκότωναν γιους, και ικέτες σφαγιάζονταν μέσα στους ναούς.
• Ωμότητα: Ο θάνατος πήρε κάθε μορφή και, όπως συμβαίνει σε τέτοιες περιπτώσεις, «δεν υπήρχε τίποτα που να μην έγινε και ακόμα χειρότερα».

Σπάρτη: Η Θεσμοποιημένη Τρομοκρατία

Αν η Αθήνα ασκούσε βία εξωτερικά για να διατηρήσει την ηγεμονία της, η Σπάρτη είχε ενσωματώσει τη βία στην εσωτερική της δομή για να διατηρήσει την κοινωνική της ιεραρχία.

• Η Κρυπτεία: Ένας μοναδικός θεσμός κρατικής τρομοκρατίας, όπου νεαροί Σπαρτιάτες, ως μέρος της αγωγής τους, κρύβονταν την ημέρα και δολοφονούσαν τη νύχτα τους πιο ρωμαλέους και επικίνδυνους Είλωτες. Αυτή η πρακτική δεν ήταν έγκλημα, αλλά πόλεμος που κήρυττε ετήσια το κράτος στους δούλους του για να αποφύγει το μίασμα του φόνου.³
• Ο Φόβος της Εξέγερσης: Η σπαρτιατική κοινωνία ζούσε υπό τον διαρκή φόβο της εξέγερσης των καταπιεσμένων πληθυσμών, γεγονός που δικαιολογούσε τη διαρκή στρατιωτικοποίηση και τη χρήση προληπτικής βίας.⁴

Ποινική Δικαιοσύνη και Δημόσια Τιμωρία στην Αθήνα

Παρά τη δημοκρατική της φύση, η Αθήνα διατηρούσε σκληρούς μηχανισμούς ποινικής καταστολής. Ο Δράκων, ο πρώτος νομοθέτης, θέσπισε τη θανατική ποινή για πλήθος αδικημάτων, δημιουργώντας τον όρο «δρακόντεια μέτρα». Η εκτέλεση (π.χ. με κώνειο ή αποτύμπανο) ήταν η έσχατη επιβεβαίωση της κυριαρχίας της Πόλεως επί του ατόμου. Ωστόσο, η ύπαρξη δικαστηρίων και η δυνατότητα απολογίας δείχνουν μια προσπάθεια εξορθολογισμού της βίας, μεταφέροντάς την από το πεδίο της ιδιωτικής εκδίκησης στο πεδίο της δημόσιας δικαιοσύνης.

Από το Βυζάντιο στην Οθωμανική Κυριαρχία – Η Θεαματική Βία

Βυζάντιο: Η Ιερή Αυτοκρατορία και η Σωματική Τιμωρία

Στη βυζαντινή περίοδο, η βία αποκτά μια θεολογική διάσταση, αλλά παραμένει ένα σκληρό εργαλείο πολιτικής επιβίωσης. Η αυτοκρατορική εξουσία, αν και ελέω Θεού, ήταν συχνά ασταθής και αντικείμενο σφετερισμού.

• Ακρωτηριασμοί και Τύφλωση: Η βυζαντινή ποινική παράδοση προτιμούσε συχνά τον ακρωτηριασμό (κόψιμο μύτης, τύφλωση) αντί της θανατικής ποινής, υπό το πρόσχημα της χριστιανικής φιλανθρωπίας. Στην πραγματικότητα, ο ακρωτηριασμός καθιστούσε τον αντίπαλο ανίκανο να διεκδικήσει τον θρόνο (καθώς ο αυτοκράτορας έπρεπε να είναι αρτιμελής), ενώ παράλληλα λειτουργούσε ως ζωντανό παράδειγμα της αυτοκρατορική οργής.
• Η Βία του Ιπποδρόμου: Η Στάση του Νίκα (532 μ.Χ.) αποκαλύπτει πώς οι οπαδικές διαφορές (Πράσινοι και Βένετοι) μπορούσαν να μετατραπούν σε μαζική πολιτική εξέγερση. Η καταστολή της, με τη σφαγή 30.000 πολιτών στον Ιππόδρομο, αποτελεί ένα από τα πιο αιματηρά περιστατικά αστικής βίας στην ιστορία, αναδεικνύοντας τον κίνδυνο που εγκυμονούσε ο λαϊκός παράγοντας για την κεντρική εξουσία.

Οθωμανική Περίοδος: Η Βία ως Θέαμα και Τρομοκρατία

Η Οθωμανική κυριαρχία εισήγαγε νέες μεθόδους δημόσιας βίας, με στόχο την απόλυτη υποταγή των υπηκόων μέσω του τρόμου.

• Ο Ανασκολοπισμός (Παλούκωμα): Μια από τις πιο φρικιαστικές μεθόδους εκτέλεσης, που χρησιμοποιήθηκε εκτενώς εναντίον ανταρτών και κλεφτών. Ο ανασκολοπισμός δεν σκότωνε απλώς τον κατάδικο, αλλά μετέτρεπε το σώμα του σε δημόσιο μνημείο πόνου και κρατικής ισχύος. Η πρακτική αυτή, μαζί με τον αποκεφαλισμό και την έκθεση των κομμένων κεφαλιών, στόχευε στην ψυχολογική συντριβή του πληθυσμού.
• Συλλογική Ευθύνη και Σφαγές: Η οθωμανική διοίκηση εφάρμοζε συχνά την αρχή της συλλογικής ευθύνης. Εξεγέρσεις ή πράξεις αντίστασης αντιμετωπίζονταν με μαζικές σφαγές και εξανδραποδισμούς, όπως συνέβη στην Χίο (1822) και τα Ψαρά. Η σφαγή της Χίου, με 42.000 νεκρούς και 50.000 σκλάβους, λειτούργησε ως σοκ για τη Δύση (πίνακας Ντελακρουά), αλλά για την Οθωμανική Αυτοκρατορία ήταν μια τυπική διαδικασία επαναφοράς της τάξης.

Κλέφτες και Αρματολοί: Η Κοινωνική Ληστεία

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, αναδείχθηκε η τάξη των ενόπλων Ελλήνων. Οι Κλέφτες, που αργότερα μυθοποιήθηκαν, ήταν στην πραγματικότητα περιθωριακές ομάδες που ασκούσαν βία τόσο κατά των Τούρκων όσο και κατά των Ελλήνων χωρικών για την επιβίωσή τους («κοινωνική ληστεία» κατά Hobsbawm). Οι Αρματολοί, ως όργανα της οθωμανικής εξουσίας για την τήρηση της τάξης, βρίσκονταν σε μια διαρκή διαπραγμάτευση ισχύος, αλλάζοντας συχνά στρατόπεδα. Η κουλτούρα αυτή δημιούργησε μια παράδοση όπου το όπλο ήταν το μοναδικό μέσο κοινωνικής κινητικότητας και πολιτικής επιρροής.

Η Γένεση του Ελληνικού Κράτους και η Σύγκρουση με την Παράδοση

Η Επανάσταση του 1821: Η Βία ως Αναγκαιότητα και Κάθαρση

Η Ελληνική Επανάσταση δεν ήταν απλώς μια στρατιωτική επιχείρηση· ήταν μια δημογραφική και υπαρξιακή έκρηξη. Στη συλλογική συνείδηση των επαναστατημένων, η βία προσέλαβε χαρακτήρα «αναγκαιότητας ύπαρξης». Η αποτίναξη του οθωμανικού ζυγού θεωρήθηκε αδύνατη χωρίς την ολοκληρωτική καταστροφή του δυνάστη, γεγονός που ερμηνεύει την αγριότητα των συγκρούσεων.

Η έννοια της «κάθαρσης» είναι κεντρική εδώ: η βία λειτούργησε ως μέσο εξαγνισμού από το μίασμα της δουλείας. Πράξεις όπως η Άλωση της Τριπολιτσάς (1821), όπου χιλιάδες άμαχοι μουσουλμάνοι και Εβραίοι σφαγιάστηκαν, δεν ήταν μόνο στρατηγικές κινήσεις αλλά και τελετουργίες οριστικής ρήξης. Μέσω της ακραίας βίας, οι επαναστάτες καθιστούσαν αδύνατη την επιστροφή στο παρελθόν και τη συνύπαρξη με το οθωμανικό στοιχείο, δημιουργώντας διά πυρός και σιδήρου τους όρους για ένα αμιγές εθνικό κράτος. Αυτή η «ιδρυτική βία» θεωρήθηκε αναγκαία για τη μετάβαση από το καθεστώς του ραγιά σε εκείνο του ελεύθερου πολίτη.

Εμφύλιοι Πόλεμοι (1823-1825): Η Βία των Φατριών

Αμέσως μετά τις πρώτες νίκες, η βία στράφηκε στο εσωτερικό. Οι εμφύλιοι πόλεμοι της Επανάστασης δεν ήταν απλώς πολιτικές διαφωνίες, αλλά ένοπλες συγκρούσεις για τον έλεγχο των πόρων (αγγλικά δάνεια) και της εξουσίας. Η δολοφονία του Οδυσσέα Ανδρούτσου στην Ακρόπολη, κατ’ εντολή του πρώην υπαρχηγού του Γκούρα και με τις ευλογίες της κυβέρνησης Κωλέττη, είναι εμβληματική. Ο Ανδρούτσος, από ήρωας, βαφτίστηκε προδότης και εξοντώθηκε, δείχνοντας πώς το νεοσύστατο κράτος χρησιμοποιούσε τη συκοφαντία και τη δολοφονία για να εξουδετερώσει τους ισχυρούς τοπικούς παράγοντες.

Η Δολοφονία του Καποδίστρια: Κράτος εναντίον Φάρας

Η πιο καθοριστική στιγμή στη σύγκρουση μεταξύ της κρατικής εξουσίας και των παραδοσιακών δομών ήταν η δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια (1831). Ο Καποδίστριας προσπάθησε να οικοδομήσει ένα σύγχρονο, συγκεντρωτικό κράτος, καταργώντας τα προνόμια των τοπικών ολιγαρχιών.

• Η Σύγκρουση με τη Μάνη: Οι Μανιάτες, και συγκεκριμένα η ισχυρή οικογένεια των Μαυρομιχαλαίων, αρνήθηκαν να υποταχθούν στη φορολογία και την κεντρική διοίκηση. Η φυλάκιση του ηγέτη τους, Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, θεωρήθηκε θανάσιμη προσβολή της οικογενειακής τιμής.
• Η Πράξη: Οι Κωνσταντίνος και Γεώργιος Μαυρομιχάλης δολοφόνησαν τον Κυβερνήτη έξω από την εκκλησία του Αγίου Σπυρίδωνα στο Ναύπλιο. Η πράξη αυτή δεν ήταν απλώς μια πολιτική δολοφονία· ήταν μια εφαρμογή του εθιμικού δικαίου της βεντέτας ενάντια στον ανώτατο άρχοντα. Το γεγονός αυτό ανέκοψε την προσπάθεια εκσυγχρονισμού και βύθισε τη χώρα στο χάος, αποδεικνύοντας ότι η πίστη στη φάρα ήταν ισχυρότερη από την πίστη στο έθνος.

Ανθρωπολογία της Βεντέτας: Κρήτη και Μάνη

Σε περιοχές όπου το κράτος αδυνατούσε να επιβάλει τον νόμο, αναπτύχθηκαν περίπλοκα συστήματα απονομής δικαιοσύνης μέσω της βίας.

Χαρακτηριστικό	Βεντέτα Κρήτης	Γδικιωμός Μάνης
Προέλευση Όρου	Ιταλική vendetta (Βενετοκρατία)	Ελληνική εκδίκηση (γδικιωμός)
Κίνητρο	Προσβολή τιμής, ζωοκλοπή, γη	Οικογενειακή τιμή, κυριαρχία, επιβίωση
Μορφή Βίας	Στοχευμένη δολοφονία ανδρών	Εξόντωση γενεών, πολιορκία σε Πύργους
Μηχανισμός Λήξης	Σασμός (Διαμεσολάβηση)	Τρέβα (Ανακωχή για πόλεμο/θερισμό)
Κοινωνικός Ρόλος	Διατήρηση ισορροπίας ισχύος	Επιβολή ιεραρχίας και εδαφικός έλεγχος

• Κρήτη: Ο θεσμός του Σασμού είναι κρίσιμος. Ένας μεσολαβητής (μεσίτης) αναλαμβάνει να φέρει κοντά τις αντιμαχόμενες οικογένειες για να σταματήσει ο κύκλος του αίματος, συχνά μέσω συνοικεσίων ή βαπτίσεων (συντεκνιά). Ωστόσο, η σύγχρονη μετεξέλιξη της βεντέτας έχει αλλοιωθεί από οικονομικά συμφέροντα και εμπόριο όπλων/ναρκωτικών, χάνοντας τον παραδοσιακό της κώδικα τιμής.¹
• Μάνη: Η βία ήταν συστατικό στοιχείο της αρχιτεκτονικής. Οι Πύργοι χτίζονταν ως οχυρά για την προστασία από γειτονικές οικογένειες. Ο γδικιωμός ήταν ανελέητος και μπορούσε να αφανίσει ολόκληρες οικογένειες (ξεκλήρισμα). Η μόνη περίπτωση αναστολής ήταν η τρέβα, μια προσωρινή εκεχειρία σε περιόδους εξωτερικής απειλής ή συγκομιδής.

Ο 20ός Αιώνας – Από τον Διχασμό στον Εμφύλιο

Ο Εθνικός Διχασμός (1915-1922)

Η διαμάχη μεταξύ Βενιζέλου και Βασιλιά Κωνσταντίνου για την είσοδο της Ελλάδας στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο δημιούργησε ένα ρήγμα που καθόρισε την ελληνική πολιτική για δεκαετίες.

• Τα Νοεμβριανά (1916): Παρακρατικές ομάδες επιστράτων, πιστές στον Βασιλιά, εξαπέλυσαν πογκρόμ εναντίον των Βενιζελικών στην Αθήνα, με δεκάδες νεκρούς. Το «Ανάθεμα» κατά του Βενιζέλου στο Πεδίον του Άρεως, όπου πολίτες πετούσαν πέτρες, αποτελεί μια αρχέγονη τελετουργία συμβολικής (και πολιτικής) εξόντωσης του αντιπάλου.
• Στρατιωτικά Πραξικοπήματα: Η μεσοπολεμική περίοδος χαρακτηρίστηκε από τη συνεχή παρέμβαση του στρατού στην πολιτική (Πλαστήρας, Πάγκαλος, Κονδύλης), καθιστώντας το πραξικόπημα τον de facto μηχανισμό αλλαγής της εξουσίας.

Η Δεκαετία του Αίματος (1940-1949)

Η δεκαετία του ’40 αποτελεί την πιο τραυματική περίοδο στη νεότερη ιστορία, όπου η βία έλαβε μαζικές και ανεξέλεγκτες διαστάσεις.

Η Κατοχή και η «Κόκκινη Τρομοκρατία»

Η Αντίσταση κατά των Γερμανών γρήγορα εξελίχθηκε σε εσωτερική σύγκρουση. Σύμφωνα με την έρευνα του Στάθη Καλύβα, η βία του ΕΑΜ (Κόκκινη Τρομοκρατία), ιδιαίτερα σε περιοχές όπως η Αργολίδα, δεν ήταν πάντα μια αυθόρμητη αντίδραση, αλλά μια κεντρικά σχεδιασμένη στρατηγική για την εδραίωση μονοπωλίου εξουσίας σε περιοχές που παραδοσιακά δεν έλεγχε. Η ΟΠΛΑ (Οργάνωση Προστασίας Λαϊκών Αγωνιστών) λειτούργησε ως μηχανισμός εκτέλεσης αντιφρονούντων, χαρακτηρίζοντάς τους ως «αντιδραστικούς» ή συνεργάτες, συχνά με βάση πολιτικά κριτήρια.

Η «Λευκή Τρομοκρατία» και η Κλιμάκωση

Μετά τη Συμφωνία της Βάρκιζας (1945), το εκκρεμές της βίας μετακινήθηκε βίαια προς τα δεξιά. Παρακρατικές συμμορίες (όπως των Σούρλα, Μαγγανά) και σώματα ασφαλείας εξαπέλυσαν ένα κύμα τρομοκρατίας κατά των αριστερών, με ξυλοδαρμούς, βιασμούς και δολοφονίες. Αυτή η «Λευκή Τρομοκρατία» δεν ήταν απλώς εκδίκηση, αλλά μια προσπάθεια φυσικής και πολιτικής εξόντωσης της Αριστεράς, οδηγώντας αναγκαστικά πολλούς ξανά στο βουνό και πυροδοτώντας τον κυρίως Εμφύλιο.

Ο Εμφύλιος Πόλεμος: Το Συλλογικό Τραύμα

Ο Εμφύλιος (1946-1949) ήταν ένας ολοκληρωτικός πόλεμος. Η χρήση ναπάλμ στον Γράμμο, οι μαζικές εκτοπίσεις πληθυσμών και τα στρατόπεδα συγκέντρωσης (Μακρόνησος) δημιούργησαν ένα βαθύ ρήγμα. Η Μακρόνησος, ως τόπος «αναμόρφωσης», αποτελεί το απόλυτο παράδειγμα βιοπολιτικής βίας, όπου το κράτος προσπαθούσε να «θεραπεύσει» τους πολίτες από την ιδεολογία τους μέσω βασανιστηρίων. Η μετεμφυλιακή σιωπή που ακολούθησε δεν επέτρεψε την επούλωση του τραύματος, αφήνοντας μια κληρονομιά διχασμού που στοίχειωσε την πολιτική ζωή.

Δικτατορία και Μεταπολίτευση

Το Παρακράτος και η Δολοφονία Λαμπράκη

Στη μετεμφυλιακή «καχεκτική δημοκρατία», το κράτος ανεχόταν και συχνά καθοδηγούσε παρακρατικές ομάδες για τον έλεγχο της Αριστεράς. Η δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ Γρηγόρη Λαμπράκη στη Θεσσαλονίκη το 1963, από παρακρατικούς («καρφίτσα») με την κάλυψη της Χωροφυλακής, αποκάλυψε το δολοφονικό πρόσωπο του καθεστώτος. Η υπόθεση αυτή έγινε διεθνές σύμβολο (ταινία «Ζ») και κατέδειξε ότι η πολιτική βία ήταν εργαλείο του «βαθέος κράτους».

Η Χούντα (1967-1974): Επιστημονικά Βασανιστήρια

Η Δικτατορία των Συνταγματαρχών θεσμοποίησε τη βία. Τα κρατητήρια της ΕΑΤ-ΕΣΑ (Ειδικό Ανακριτικό Τμήμα) έγιναν συνώνυμα του τρόμου. Οι βασανιστές, συχνά απλοί στρατιώτες που είχαν υποστεί πλύση εγκεφάλου, εφάρμοζαν μεθόδους όπως η φάλαγγα, η ορθοστασία και η ψυχολογική διάλυση. Στόχος δεν ήταν μόνο η πληροφορία, αλλά η ηθική ταπείνωση και η μετατροπή του αντιστασιακού σε ράκος. Η βία εδώ ήταν ψυχρή, γραφειοκρατική και «επιστημονική».

Η Τρομοκρατία της Μεταπολίτευσης: Η 17 Νοέμβρη

Η αποκατάσταση της Δημοκρατίας το 1974 άφησε ένα αίσθημα ατελούς κάθαρσης. Μέσα σε αυτό το κλίμα γεννήθηκε η εγχώρια τρομοκρατία, με κυριότερη έκφραση την «Επαναστατική Οργάνωση 17 Νοέμβρη».

• Ιδεολογία και Δράση: Η 17Ν ανέλαβε τον ρόλο του αυτόκλητου τιμωρού, εκτελώντας βασανιστές της Χούντας (Μάλλιος), εκδότες και βιομηχάνους. Η οργάνωση αντλούσε μια στρεβλή νομιμοποίηση από την αντίληψη ότι το κράτος δεν τιμώρησε τους ενόχους της δικτατορίας και ότι η βία ήταν το μόνο μέσο αντίστασης στον ιμπεριαλισμό.
• Κοινωνική Αποδοχή: Για μεγάλο διάστημα, υπήρχε μια σιωπηρή ανοχή ή και συμπάθεια τμήματος της κοινής γνώμης προς τη δράση της 17Ν, αντανακλώντας τη δυσπιστία προς τους θεσμούς. Η εξάρθρωσή της το 2002 έκλεισε έναν μεγάλο κύκλο πολιτικής βίας.

Σύγχρονες Μορφές Βίας και Κοινωνική Παθογένεια

Η Εξέγερση και η Τελετουργία των Εξαρχείων

Η δολοφονία του 15χρονου Αλέξη Γρηγορόπουλου από τον ειδικό φρουρό Επαμεινώνδα Κορκονέα στα Εξάρχεια (2008) πυροδότησε τη μεγαλύτερη κοινωνική έκρηξη της Μεταπολίτευσης.

• Κοινωνιολογική Ανάλυση: Τα γεγονότα του Δεκεμβρίου δεν ήταν απλώς ταραχές, αλλά μια αυθόρμητη εξέγερση μιας νεολαίας που βίωνε τον αποκλεισμό και την έλλειψη προοπτικής. Η βία (καύση κτιρίων, συγκρούσεις) έγινε μέσο ορατότητας.
• Εξάρχεια και «Μπάχαλα»: Η περιοχή των Εξαρχείων έχει αναπτύξει μια ιδιαίτερη κουλτούρα βίας. Σύμφωνα με σύγχρονες αναλύσεις, οι συχνές συγκρούσεις («μπάχαλα») λειτουργούν ως «πολιτική επιτέλεση» (political performativity). Μέσω της τελετουργικής επανάληψης της σύγκρουσης με την αστυνομία, οι συμμετέχοντες διατηρούν ζωντανή τη μνήμη της αντίστασης και εκπαιδεύονται στην «παρτιζάνικη λογική του δρόμου». Για πολλούς, ωστόσο, αυτή η βία έχει εκφυλιστεί σε εθιμοτυπικό χουλιγκανισμό χωρίς πολιτικό περιεχόμενο.

Χρυσή Αυγή: Η Κοινοβουλευτική Βία

Η οικονομική κρίση έδωσε χώρο στη νεοναζιστική Χρυσή Αυγή να εισέλθει στο κοινοβούλιο. Η οργάνωση αυτή δεν χρησιμοποίησε τη βία ως μέσο πίεσης, αλλά ως συστατικό στοιχείο της ταυτότητάς της. Τα «τάγματα εφόδου» με στρατιωτική δομή επιτίθονταν σε μετανάστες και αριστερούς. Η δολοφονία του Παύλου Φύσσα (2013) ήταν το σημείο καμπής που ανάγκασε το κράτος να δράσει, οδηγώντας στην ιστορική καταδίκη της ηγεσίας της ως εγκληματικής οργάνωσης το 2020. Η υπόθεση αυτή απέδειξε ότι η δημοκρατία διαθέτει θεσμικά όπλα για να αντιμετωπίσει τη βία, αρκεί να υπάρχει πολιτική βούληση.

Αστυνομική Βία και Ατιμωρησία

Η σχέση αστυνομίας και πολιτών παραμένει τεταμένη. Διεθνείς οργανώσεις (Διεθνής Αμνηστία, Συμβούλιο της Ευρώπης) καταγράφουν συστηματικά περιστατικά υπερβολικής χρήσης βίας, αυθαιρεσίας και κακομεταχείρισης, ιδιαίτερα κατά διαδηλωτών και μεταναστών.

• Κουλτούρα Ατιμωρησίας: Το βασικό πρόβλημα εντοπίζεται στην έλλειψη λογοδοσίας. Οι ΕΔΕ (Ένορκες Διοικητικές Εξετάσεις) σπάνια οδηγούν σε τιμωρία, δημιουργώντας ένα αίσθημα ασυλίας στους αστυνομικούς. Περιστατικά όπως ο ξυλοδαρμός πολίτη στη Νέα Σμύρνη (2021) δείχνουν ότι η αστυνομία συχνά λειτουργεί ως μηχανισμός επιβολής και όχι προστασίας, αναπαράγοντας τη βία αντί να την καταστέλλει.

Οπαδική Βία και Γυναικοκτονίες: Οι Νέες Αρένες

• Χουλιγκανισμός: Η βία στα γήπεδα έχει εξελιχθεί σε κοινωνική μάστιγα, με «στρατούς» οπαδών να λειτουργούν ως εγκληματικές οργανώσεις. Οι δολοφονίες του Άλκη Καμπανού (2022) και του Μιχάλη Κατσούρη (2023) δείχνουν ότι το γήπεδο είναι απλώς το πεδίο εκτόνωσης μιας ευρύτερης κοινωνικής επιθετικότητας και φυλετικού μίσους.
• Γυναικοκτονίες: Τα τελευταία χρόνια, η ελληνική κοινωνία ήρθε αντιμέτωπη με την πιο σκοτεινή πλευρά της πατριαρχίας. Ο όρος «γυναικοκτονία» καθιερώθηκε για να περιγράψει δολοφονίες γυναικών με κίνητρο το φύλο και την ιδιοκτησιακή αντίληψη. Το 2022 καταγράφηκαν 24 γυναικοκτονίες. Το φαινόμενο αυτό συνδέεται με παραδοσιακές αντιλήψεις περί τιμής και εξουσίας του άνδρα, οι οποίες, υπό την πίεση της σύγχρονης χειραφέτησης των γυναικών, αντιδρούν με φονική βία.

Η Ιστορική Συνέχεια της Ισχύος

Η επισκόπηση της βίας στην ελληνική ιστορία οδηγεί σε μια ανησυχητική διαπίστωση: η βία δεν είναι το αντίθετο της πολιτικής στην Ελλάδα, αλλά συχνά η προέκτασή της. Από τον διάλογο των Μηλίων μέχρι τις μολότοφ στα Εξάρχεια, η ισχύς γίνεται αντιληπτή ως κάτι που πρέπει να επιδειχθεί σωματικά και βίαια για να είναι σεβαστό.

Η αδυναμία του κράτους να λειτουργήσει ως αμερόληπτος και αποτελεσματικός εγγυητής της δικαιοσύνης έχει ιστορικά οδηγήσει τους πολίτες (ή τις ομάδες) να αναλαμβάνουν τον ρόλο του τιμωρού, είτε μέσω της βεντέτας, είτε μέσω της τρομοκρατίας, είτε μέσω της αυτοδικίας. Το τραύμα του Εμφυλίου, η κληρονομιά της Χούντας και η σύγχρονη οικονομική και κοινωνική κρίση έχουν δημιουργήσει ένα υπόβαθρο όπου η βία είναι πάντα μια λανθάνουσα πιθανότητα.

Για να σπάσει αυτός ο κύκλος, δεν αρκεί η αστυνόμευση. Απαιτείται η ενίσχυση των θεσμών, η αποκατάσταση της εμπιστοσύνης στη δικαιοσύνη και, κυρίως, η αναγνώριση και η επούλωση των ιστορικών τραυμάτων που συνεχίζουν να αιμορραγούν κάτω από την επιφάνεια της ελληνικής κοινωνίας.

---